‎Ammentu de Giuanne Frantziscu Pintore

pintore

 

Su 24 de cabudanni est sa data chi, in su 2012, est mancadu, a sa famìlia e a sos amigos, Giuanne Frantziscu Pintore, giornalista e iscritore, militante distintu de sa càusa natzionale sarda.

In ocasione de su de 3 anniversàrios, chenàbura 25-9-2015, nos amus a addoviare in Tonara, bidda in ue GF Pintore est istadu cun sa famìlia sua dae su mese de cabudanni de su 1984 a su mese de cabudanni de su 1987.

Comente amus fatu s’annu passadu in Pasada e, como duos annos, in Nùgoro, nos addoviamus
pro s’AMMENTU DE GIUANNE FRANTZISCU PINTORE (ed. 3/2015), faeddende de Giuanne Frantziscu Pintore e de s’òpera sua,
ma finas de su tema “Su voluntariadu linngùisticu pro s’afortimentu de su sardu”.

Invitamus sos amigos de GF Pintore e de sa limba sarda a èssere presentes.

At a èssere presente sa famìlia.

> A sas 6 de sero, su 25-9-2015, TONARA

(Su locale in ue faghimus s’addòviu lu comunicamus carchi die in antis de su 25-9-15)

Organizant:
— Prèmiu GF PINTORE
— EJA rivista
— Sotziedade pro sa Limba Sarda

Bos isetamus

Diegu Corràine.

Anniversàrios e limba

 

mani_che_disegnano_escher.jpg

A su comintzu de s’istiu de s’annu oramai coladu, una pessone non tzertu de segunda fila de s’intelletualidade isulana at declaradu: “Non si può insegnare in sardo qualsivoglia materia”. “Non si podet insinnare in sardu cale si siat matèria”. Pagu s’est iscritu subra de custa declaratzione de cundenna a sa morte pro abbandonu de sa limba nostra, immèrghidos comente fìamus in sa tzelebratzione de un’anniversàriu chi, bènnidu s’annu nou nos abigiàmus cantu paga riflessione colletiva at produidu. A propòsitu de anniversàrios, onniunu tenet in mente sua, e los tzèlebrat, sos anniversàrios chi prus li ammentant carchi sutzessu ispantosu o una pessone famada dinnos de restare in sa memòria, pessonale e colletiva. Deo nde tèngio unu, e lu chèrgio cumpartzire, isperende chi restet in sa memòria de sos chi leghent custa duas pàginas.

Ocannu, su 2012, est su 130 anniversàriu de sa nàschida, a pustis de agiomai 1800 annos, de sa prima criadura de limba madre ebrea, Itamar, fìgiu de Eliezer Ben Yehuda, connotu comente su rennoadore de sa limba ebrea. Custa limba, lassada de faeddare dae cando s’imperadore Titus in s’annu 70 òrdinat su disterru fortzadu de su pòpulu ebreu in sos bator puntos de su mundu, abarrat petzi in sas iscrituras sagradas issoro. Pro sèculos restat una limba iscrita ebbia mentres chi sas limbas faeddadas dae su pòpulu ebreu sunt sas de sos logos in ue agatant amparu. Cun sos annos si sunt creadas tres limbas printzipales cun raighinas ebreas; su yiddish, s’àrabu-ebreu, iscritos cun alfabetu ebreu e su sefardita, iscritu siat cun s’alfabetu ebreu, siat cun su latinu.

Paris cun su grandu movimentu de recùperu de s’identidade natzionale, in su sèc. XIX, naschet su problema de cale deviat èssere sa limba comuna de sos ebreos chi diant andare a sa terra istòrica issoro dae totu sos chigiones de su mundu. Su matessi Theodor Herzl, ispiradore de su sionismu polìticu, fiat contràriu a s’impreu de s’ebreu, comente amus a fàghere pro comporare unu billete de trenu in ebreu si non tenimus nen sa paràula billete e nen sa paràula trenu, si preguntaiat Herzl, mègius diat èssere a sighire s’esempru de s’Isvìtzera, afirmaiat, tres limbas. Su mèigu polacu L. Zamenhof proponet in unu primu momentu comente limba comuna de sos ebreos s’yiddish, cun grammàtica modernizada e càmbiu de alfabetu, dae s’ebreu a su latinu. A pustis però at ideadu una limba noa de su totu chi a pàrrere suo deviat servire a sos ebreos, s’esperantu.

Eliezer Ben Yehuda, in càmbiu, cheret dare bida noa a s’ebreu bìblicu, cheret chi siat sa limba de totu sos ebreos, e sa manera de nde restaurare s’impreu fiat sa de la fàghere servire comente limba fitiana e veicolare in su sistema educativu galu a su comintzu. Detzidit de si nch’andare in Palestina cun sa mugere e de pònnere in pràtica cun s’esempru sas ideas chi teniat: in domo sua si diat faeddare a manera esclusiva ebreu e su fìgiu chi diat nàschere deviat èssere pesadu petzi in ebreu (cosa chi non li at impedidu a mannu de istudiare in sas universidades de Parigi e de Berlinu e de connòschere àteras limbas). Custu li est costadu però aguantare sas brullas e sas befes, e finas agressiones, de meda ebreos de Gerusalemme. Sa batalla giai dae su comintzu non fiat fàtzile, Itamar creschiat isuladu dae su restu de sos pitzinnos.

Eliezer Ben Yehuda in su mentres traballaiat sena pasu a su rennoamentu de sa limba, iscriende in giornales e rivistas, faghende de maistru e fundende in su 1890 su Comitadu de sa Limba Ebrea, base de s’Acadèmia de sa Limba Ebrea de oe in die. Cando Eliezer in su 1895 cònvocat su primu adòbiu de maistros de ebreu de totu Palestina, sunt trèighi ebbia sos chi bi andant. In su 1902, Itamar tenet giai binti annos, sa mugere de Eliezer festat cun una turta su fatu chi in Gerusalemme sunt giai deghe (!) sas famìlias chi in domo faeddant ebreu ebbia, e in totu Palestina no arrivint a chentu. Eliezer tando crompet a sa conclusione chi sa mancàntzia de una cantidade manna de paràulas in totu sos àmbitos de sa bida, ponet in perìgulu s’idea de restaurare sa limba bìblica e est pro custu chi detzidit de si dedicare a su traballu monumentale de elaborare unu ditzionàriu cumpletu. In su 1908 essit su primu volùmene de custu ditzionàriu cun chentus e chentus de paràulas noas in ebreu, coniadas dae s’autore; sa prima est pròpriu “ditzionàriu”, paràula inesistente in antis.

A custu volmene nde sunt sighidos àteros bator in bida sua, fintzas a sos deghessete chi formant s’òpera cumpleta, acabada in 1958 dae sos dischentes suos. Su problema de Eliezer fiat su de dare vocàbulos noos a una limba, firma a su primu sèculu, sena però nde traìghere sas raighinas prus profundas. Comente nàrrere billete, trenu, bitzicleta o eletritzidade si custas paràulas no esistiant duamìgia annos in antis? Sa solutzione non podiat èssere, pro fàghere un’esempru de sa cumplessidade de dare bida a una limba morta, sa de chie proponet in su ditzionàriu latinu modernu Lexicon recentis latinitatis – Editrice Vaticana “probatio athletarum de re stupefactiva” pro antidoping, o “humani animi investigator” pro psicòlogu.

Pro creare sa cantidade immensa de neologismos, mìgias e mìgias, Eliezer Ben Yehuda istùdiat in profundidade sa Bìblia e nd’impreat a s’ispissu meda paràulas. Cando at tentu sa netzessidade de unu tèrmine chi indicaret s’eletritzidade, est andadu a lu leare dae sa Bìblia: “unu metallu lughente” (jashmal, in ebreu) bidet su profeta Ezechiele. E “jashmal” est oe s’eletritzidade in ebreu.
Si non nos agiudat un’amigu, naraiat Ben Yehuda, chie àteru nos podet agiudare? E s’agiudu lessicale isse andat a si lu chircare dae s’arameu, dae s’àrabu, dae àteras limbas chi aiant tentu cuntatu cun s’ebreu, sa latina, sa greca e dae àteras modernas. Su pulpu, o prupu, no aparit in sa Bìblia, ma tocaiat a li dare unu nùmene; dae s’arameu “tamane”, oto e “nun” pische, at coniadu su tèrmine “temanú”, pische cun oto bratzos, est a nàrrere pulpu.

O at imitadu fòrmulas adotadas dae àteras limbas. In su sèculu XVI sas limbas europeas ant dadu nùmene a frùturas e fundos disconnotos, comente sa patata o su triguìndia. In frantzesu a sa patata si li narat “pomme de terre” (finas in sardu esistit pumu de terra, in disusu). In sa Bìblia esistint sas paràulas mela e terra; su nùmene dadu in ebreu a sa patata est “tapúaj adamá”, mela de terra. Pro dare nùmene a s’aràntzu, ispirende•si a s’italianu “pomodoro”, mela de oro, su nùmene dadu a s’arantzu est istadu “tapúaj zahav”, mela de oro.

Pro creare àteros neologismos s’est finas ispiradu a s’imitatzione de sonos: dae sa paràula frantzesa “pupée”, pùpia, in ebreu est nàschida “bubá”. S’ampliamentu lessicogràficu a sa sola non bastat però a torrare bida a una limba. Tocat a nde modernizare sa grammàtica, sa sintassi, a nde revisare s’ortografia. E est su chi at fatu Ben Yehuda e sos chi l’ant sighidu. S’ebreu modernu impreat sa pronùntzia sefardì, ma pro lèghere sa Torah, onniunu impreat sa pronùntzia sua.
A sos immigrantes chi arrivant in Israele li faghent adotare s’ebreu istandard, basadu in s’ebreu sefardita adatadu a sa fonologia askenazi.

Ma custa est una limba de plàstica, diat nàrrere carchi ermellinu acumpangiadu dae s’iscarcàlliu mudu de unu sutapostu. Su professò, ello e pro ite non li narat a Amos Oz o a David Grossman chi iscrient in una limba de plàstica, o pro ite non protestat, in berritone acadèmicu, cun sa commissione de su Nobel de literatura pro àere cuntzèdidu in su 1966 a Yosef Agnón su prèmiu a s’òpera sua iscrita in una limba de plàstica, e de sos 6.000 tìtulos chi si èditant onni annu in cussa matessi limba de plàstica, ite nos nde narat?

 

de Giagu Ledda

dae: http://www.sardegnademocratica.it/culture/anniversarios-e-limba-1.25525