Presentada de su libru “Canthones de is bagadias”in Arthana

canthones de is bagadias, arthana, marco melis, giuseppe mesina, ivan marongiu, nicola cantalupo, michele pinna, istituto camillo bellieni de sassari

Bos isettamus totu in Arthana pro sa presentada de su libru “Canthones de is bagadias”.
Giòbia 21 de Martzu a sas sete de sero in s’àula de su Consìgiu de sa comuna de Arthana a pustis de s’introduida de su Sìndigu Marco Melis e de sos saludos de su Consigeri Provintziale Giuseppe Mesina b’ant a essere sas relatas de sos curatores de su libru Ivan Maròngiu e Nicola Cantalupo.
Michele Pinna, diretore iscientìficu de s’Istitutu de Istudios e Chircas “Camillo Bellieni” de Tàtari, ingarrigadu de coordinare sos tribaglios, at a intèrbennere pro sa congruida.
 
Saludos mannos
M.Doloretta Lai pro L’Is.Be.

Ogiastra: usos tzìvicos e usàntzias intziviles

Ivan Maròngiu.JPG


Cantas bortas, colende a màchina in caminu amus adobiadu bestiàmene atraessende s’istrada o paschende sena istrobbu in sa coleta? Seguru una meca de bias, pro ite, oe in die, a bìere bacas, cabras e berbeghes chi passìgiant sena controllu fatu de sa bia est oramai una cosa normale in belle totu is biddas de monte de s’Ogiastra. Custos animales, a s’ispissu, sunt vìtimas e, in su matessi tempus, autores, sena ddu chèrrere, de intzidentes graves.  S’istrada prus pirigulosa est sena duda sa Nùgoro-Lanusè chi, mescamente in s’ierru, si prenet de bacas e de caddos chi acodint a lìnghere su sale chi s’Anas betat a terra pro s’astra.

A nche bogare custa usàntzia mala est cosa difìtzile meda, finas pro more de una sentèntzia de su Tribunale de Lanusè chi s’annu coladu at dadu resone a is bacàrgios cantzellende totu is contraventziones chi is carabineris e sa politzia istradale ddis aiant fatu. Difatis, su còdighe de s’istrada, cunforma a su de duos comma de s’artìculu 184, obligat a is pastores a donare cura a su bestiàmene issoro pro more de non nche brincare a caminu, francu chi s’istrada non colet in logu lassadu dae su demàniu pro pastura chi siat marcadu dae signales de perìgulu chi avisant a is automobilistas de sa presèntzia de animales a passiu.

S’istrada chi aunit s’Ogiastra a sa Barbàgia est prena de cartellos de perìgulu, pròpiu pro ite chi su terrinu chi  atraessat est terrinu demaniale sugetu a usu tzìvicu a canta is pastores tenent deretu de pastura dae sèculos.

In tames una manera pro isòlvere custu problema unas cantas biddas l’ant agatadu, pro esempru sa Comuna de Gàiru. In custas dies is pastores gairesos sunt faghende dimanda a s’ufìtziu comunale pro si nche leare s’atestatzione de impreu de is terrinos chi s’Ente ddis at cuntzèdidu in acòrdiu pro more de  pòdere otènnere is contributos de sa Comunidade Europea. S’amministratzione, però, ddis at postu una clàusola chi narat: “A chie at a èssere agatadu pro duas bortas de fila de pari paschende su bestiàmene fatu de s’istradone, sa Comuna nd’at a leare in deretura sa cuntzessione pro chimbe annos, donende finas s’avisu a is òrganos cumpetentes in matèria reconnoschimentu de is prèmios comunitàrios”. 

Custa cunditzione si diat a pòdere pònnere peri in is cuntratos de enfitèusi de is àteras biddas de s’Ogiastra, pro ite no est giustu chi is automobilistas pighint su caminu comente a una pista de cursa, ma no est nemmancu giustu chi  siant custrintos a andare a “esses” pro istransire is bacas e su cacai issoro. 

 

Ivan Maròngiu
Arthana (OG)

Noas dae s’Ogiastra: Lanusè aderit a s’atopada internatzionale contra a sa violèntzia subra de sas fèminas

lanusè, lanusei, violenza contro le donne, lingua sarda, limba sarda, ivan marongiu

lanusè,lanusei,violenza contro le donne,lingua sarda,limba sarda,ivan marongiu


Lompet dae Lanusè su primu EJA ogiastrinu a sa manifestatzione ONE BILLION RISING contra a su feminitzìdiu e a sa violèntzia subra de is fèminas. Su 14 de freàrgiu, die de Santu Balentinu, difatis, in chentinas de pratzas de su mundu ddoe at èssere una atopada patzìfica e alligra pro fàghere leare cussèntzias a sa gente de su problema de sa violètzia contra a is fèminas. Sa punna est cussa de istantargiare, pro mèdiu de un’atzione patzìfica che a su ballu, una protesta sèlia e chieta chi facat abèrrere sos ogros de totus  subra su chi, ogna die, in totu su mundu sas fèminas devent patire. Su nùmene de s’initziativa, a sa cale ant donadu s’adesione prus de 169 natziones, s’ispirat a su tìtulu inglesu de su film de Eve Ensler e de su regista sudafricanu Tony Stroebel, ONE BILLION RISING (Tocat a lòmpere a unu miliardu), unu curtumetràgiu chi faghet a bìere comente sa violèntzia siat una cosa chi corpit a is fèminas de ogna logu de su pianeta, dae s’Afgànistan a s’Amèrica, dae s’Àfrica a s’Europa. Segundu sas istàtìsticas, difatis, resurtat chi oe in die, in su mundu, unu miliardu de fèminas, una onni tres, ant a èssere iscutas, violentadas, o peus, ochìidas. Dae custa premissa movet s’initziativa de One Billion Rising, chi est finas unu sòtziu sena fines de lucru chi dae tempus meda lutat pro informare e agiudare a sas fèminas chi patint cale si siat forma de violèntzia. Pro cuntrastare su malu tratamentu de gènere e pro nàrrere basta a su feminitzìdiu serbit una mòvida a livellu mundiale. Ognunu de nois podet donare su sustennu suo, firmende sa cramada de One Billion Rising, pro more de lòmpere a unu miliardu de sustenidores/as.

http://onebillionrising.org/

Ivan Maròngiu

In fines s’ierru: cunsìgios, in perfetu istile “Istùdiu Abertu”, chi podent serbire

aticolo tortolì press, ivan marongiu, inverno, consigli


S’est iscasidadu su tempus malu in Sardigna, pròpiu comente su mèteu aiat postu, su fritu est arribadu sena ddu pregare: is puntas de is montes niadas e s’àera astrada e, ancora peus, s’istrasura de su bentu chi podet fàghere dannu a is cosas e a is pessones.

Est sa prima furriada mala chi at fatu, a pustis de unu Nadale caente comente in beranu, in s’ìsula parit chi siat arribadu s’ierru.

Is temperaduras bàscias ant a sighire a durare pro unas cantas dies.

Comente a semper s’arriscu de s’ammalaidare est mannu meda e is prus sugetos ant a èssere is betzos e is pitzinnos. In prus de s’aumentu de sìntumos comente a su ramadiu, su fritu podet portare a s’agràviu de is maladias fitianas, massimamente de s’aparadu respiratòriu, cardiuvascolare e mùsculu-ischelètricu.

Acò ite tocat a fàghere e ite non si depet fàghere pro si sarbare de is puntores de s’ierru, prus che totu de s’influèntzia, ca est su malu prus  fitianu, ma non s’ùnicu:

1. Regulare sa temperadura de domo faghende a manera chi siat in cunforma cun is balores cunsigiados e mirade chi in is aposentos bi siat s’umididade giusta ponende unu botigheddu de abba a probe de ogna radiadore: difatis, una domo tropu frita o cun s’àera sica meda podet èssere unu dannu pro sa salude. Chi serbit, isulade is ghennas e is fentanas, chirchende de tupare is istampos acanta passat sa currente cun nastru o àteru materiale isolante.

2. Cambide a s’ispissu s’àera in is aposentos, a manera chi non si formet su bùfidu: s’intossicamentu causadu de su monòssidu de carbòniu est pirigulosu meda e podet finas ochire.

3. Chi impreades istufas a elètricu o atros impriastos pro fàghere calore (comente sa bursa cun abba caente) chircade de no ddas poderare meda a presu de is ogros, de is manos o de àteras partes de su corpus.

4. Donade cura a is pipios e a is betzos chi non si manigiant de issos etotu,  controllende.ddos  de sighidu sa temperadura de sa carena.

5. Controllade is betzos chi bivent solos (gente de famìlia, amigos o bighinos de domo) e  assigurade.bos chi tengiant cosa de papare o is meighinas chi ddis serbint. Informade a sa lege (servìtzios sotziales) chi agatades gente abandonada o sena domo chi tenet bisòngiu de agiudu.

6. Papade e bufade cosa caente (a su mancu 1 litru e ½ de lìcuidos), e lassade is alcòlicos  ca pro su fritu non giuant ma, a s’imbesse, coitant a isfritai su corpus.

7. Esside de domo in is oras prus pagu fritas de sa die: faghide a mancu de essire a mangianeddu o a su sero, mescamente chi sunfrides de maladias cardiuvascolares o respiratòrias

8. Imboddiade.bos bene: iscierpas, guantos, berreto e unu pastranu chi fatzat calore sunt su mègius contra a su fritu.

9. Donade cura a is sartos de temperadura passende dae unu logu caente a unu logu fritu o peri a s’imbesse.

10. Si devides fàghere unu biàgiu cun sa màchina non bos iscareschedas de  achirrare mantas e cosa caente de bufare .

 

Traduidu dae un’artìculu de Tortohelie Press

 

de Ivan Maròngiu

Un’àtera letura de unu contu antigu sardu. S’istòria de s’Acabadòrgiu

Immagine.jpg


De meda e meda, in Sardigna, cando sos betzos s’amarturaiant e non nche la faghiant prus a si manigiare de manos issoro, fiat òbrigu pro is parentes a nche los leare a s’Acabadórgiu. In custu logu, a largu de bidda, sos betzos beniant abbandonados e lassados mòrrere de fàmene e de debilesa. In Àrthana s’Acabadórgiu s’agataiat in unu logu chi si mutit Ciarthoco, a metade de costa de Monte Idolo. Pro nche los leare finas a in cuddae, però, fiat traballosu meda, pro ite ca su caminu fiat in bessida e totus murrungiaiant. A s’orróschida is arthanesos, una die, ant pensadu de reunire unu “verbale de òmines” pro pònnere remèdiu a custu problema. Su primu chi at pigadu faeddu at naradu:

‹‹ A nche bogare sos betzos finas a in cue a pitzu est unu degòlliu! ››

‹‹ Est a beru! – at ispundidu su segundu – In prus sos betzos non si morint de repente, ma abarrant meda penetende! Tocat a l’acabare cun custa usàntzia mala! ››.

Totus la pensaiant gosi, ma a s’ùrtimu momentu, cando su primu e su de duos aiant giai selladu de nche bogare cussa moda, su de tres at pigadu su faeddu e at naradu:

‹‹ Isetade unu pagu,  sas usàntzias si devent respetare! Como non podimus cambiare su connotu pro more de sa preitza nostra! De nche los leare conca a susu no at a fàghere a nche los calare fache a bàsciu e a nche los betare in carchi isperèncula? ››.

Totus ant cuncordadu cun issu e de sa die sos arthanesos ant incumentzadu a leare sos betzos a unu logu a suta de bidda chi si naraiat  Sa Péntuma. In cue b’aiat unu nuraghe e a dae suta de su nuraghe b’aiat un’isperrumadòrgiu prenu de rocas a canta bi faghiant su nidu corbos e gutùrgios. Su logu fiat perfetu, pro ite sos betzos chi non moriant a corpu nche pensaiant sas aes e sas feras a los acabare. Segundu su contu s’ùrtimu òmine chi aiant leadu a Sa Péntuma fiat unu tzertu Pitzente Fenude. Sende giughendenchelu a pala pro more ca no nche la faghiat a caminare a pees suos, su fìgiu s’est firmadu pro si pasare in unu postòrgiu. Biende ca fiat istracu su babbu l’at naradu:

‹‹ Pasadie, ca giai s’ant a pasare finas pro tue… ››.

Su fìgiu s’est pensadu e l’at preguntadu a su babbu:

‹‹ Comente? Finas a mie nche ant leare a sa Péntuma? ››

‹‹ A malaògia! Est una lege chi balit pro totus… ››.

Intendende cussos faeddos su pitzocu s’est assuconadu e at naradu:

‹‹ Ora ba’, eo no nche bos leo prus a in cue a bos  isdossolare sos corbos, bos torro a bidda e bos’ataco in logu seguru, a manera chi no lu iscat nisciunu! ››.

Naradu e fatu, a s’iscùsia nche l’at torradu in segus e l’at atacadu in domo sua.

S’annu in fatu in Àrthana nd’aiat bénnidu un’annada mala de sicore e a su fìgiu l’aiant cramadu in una cummissione pro valutare su carru de òro de unu tale Donnu Bardili. Su babbu, biende ca su fìgiu fiat totu in oriolu l’at dimandadu:

‹‹ E proite ses gosi pensamentosu? E ite tenes? ››

‹‹ Ora ba’, m’ant tzerriadu pro peritziare su carru de Donnu Bardili… Segundu issu e cantu balit? ››

Pitzente tando l’at rispostu:

‹‹ Iscurta, tue non fatzas perunu prètziu, nara petzi custas paràulas:

 

Balit prus s’orrosu de Marthu e de Arvili

Checi su carru de Donnu Bardili

Balit prus s’orrosu de Arvili e de Marthu

Checi su carru e cini dd’at fatu

 

Sa die de s’adòbiu totus ant valutadu su carru: chie at naradu deghe, chie chentu e chie milli. Cando est arribada sa muda sua, su pitzocu at repìtidu sos faeddos de su babbu:

 

Balit prus s’orrosu de Marthu e de Arvili

Checi su carru de Donnu Bardili

Balit prus s’orrosu de Arvili e de Marthu

Checi su carru e cini dd’at fatu

 

Boliat nàrrere chi mancari su carru esseret de oro, a mesura, baliat prus su lentore. Difatis, chi s’annada fiat mala e non proiat, in su mese de Martzu e de Abrile calaiat su selenu e gosi s’erba cun su laore creschiant etotu e sa gente cun su bestiàmene si podiant sarbare.

Sa cummissione l’at donadu resone, però totus ant cumpresu chi cussos faeddos sàbios no nde podiant èssere bessidos dae sa conca de unu giòvanu e ant naradu:

‹‹ Tenet betzu in domo! ››

Tando ant pensadu de andare a domo sua pro si nde segurare e ant agatadu a Pitzente Fenude acuadu in unu sutascala. Gosi ant iscoberu ca su fìgiu de nche lu àeret acumpangiadu a sa Sa Péntuma, nche l’aiat torradu a bidda in segretu, andende contra a sa lege. Però no l’aiant cundennadu: difatis totus s’aiant rèndidu contu chi a sos mannos non cumbenit a los abbandonare a in antis de su tempus, pro ite fiant sàbios e podent dare cussìgios bonos a is giòvanos. Dae sa die, pro cussu, in artzanesos no nche ant leadu prus sos  betzos a s’Acabadórgiu, ma los ant tentos in domo issoro, costoendelos e istimendelos finas a s’ùrtima die de vida.

 

Custa storiedda, contada in maneras diversas, s’agatat finas in àteras biddas de s’Ogiastra e de Sardigna. In Lanusè, difatis, si narat ca s’Acabadórgiu fiat a probe de Su Nuragi de Perda de Floris, in Foghesu in sa zona de Su Monte de is Nius, in Orthullè in una punta de monte mutida Su Pígiu de su Béciu, in Irbono in unu logu cramadu Su Fossu de is Chillius. A bonu contu, in medas biddas, sos acabadórgios fiant belle totus a probe de unu nuraghe o in logos de grandu importu archeològicu.  In prus de sos topònimos, in sardu esistint peri unos modos de nàrrere significativos meda: in Baunei, pro esempru, si narat galu “leare su bèciu a tumba o a ispéntuma“, in Gàiru, imbetzes si narat “is bècius a sa babbaieca”, e sa “babbaieca” est su nùmene de unu isdorrocu chi b’at foras de sa bidda. Nois no ischimus de seguru si in custas localidades si faghiant a beru sacrifìtzios umanos comente cussos chi nos contant sas istòrias, pro ite non tenimus documentos chi lu podent iscumproare. S’agatant petzi unas testimonias de istòricos grecos e latinos comente  cussa de Timeo, (356 e il 260 a. C.), chi naraiat chi in Sardegna sos betzos beniant mortos a cala de fuste o faghendelos rùere in sas ispèrrumas, opuru cussas de  Simonide Demone e Clitarco chi naraiant chi sos Sardos sacrificaiant a su deus Cronos is babbos issoro chi aiant lòmpidu setanta annos. Finas sas relatas de unos biagiadores de su Seteghentos e Otoghentos chi bisitaiant sa Sardigna mentovant custas pràticas, referendesi però semper a contos chi aiant intendidu durante sos biàgios issoro. 

Sos contos podent donare unu agiudu de grandu importu pro cumprèndere in profundidade sos piessignos de una cultura, ma non podent mai remplassare s’Istòria. Difatis issos sunt su resurtu de una elaboratzione ispantosa de sa realtade, pròpiu che a sos mitos, e che a sos mitos chircant de ispiegare in manera immaginària s’orìgine de s’universu, sa creatzione de su mundu, sos acontessimentos de sa vida. Comente naraiat  Propp, medas contàscias o paristòrias  aent finas unu intentu didàticu e pedagògicu, pro ite sa punna issoro no est petzi cussa de istentare e ispassiare sos pitzinnos, ma finas de los educare e de los pesare cun esempros bonos. Finas contos crudeles o malifaeddados podent tènnere custa funtzione e cuntènnere significados de importu pro sos pipios, difatis  derivant dae unu tempus in ue no esistiat unu cuntzetu de “privacy” gosi comente lu intendimus nois e a sos crios non beniat acuadu nudda, nen subra de su sessu nen subra de sa morte. Duncas su balore de sos contos sardos est nòdidu, mancare chi a bias siant cunsiderados comente vulgares o de pagu contu. Difatis medas bortas sunt isminorigados e tratados comente contos de segunda classe  cunforma a sos poemas grecos o a sas “sagas” teutònicas.

A s’imbesse, però, càpitat chi su “balore” issoro torrat a bessire a campu cando si tratat de iscumproare cosas malas e negativas. Contos comente a cussu de s’Acabadòrgiu,  fitianu sunt istados leados a cunsideru pro dare a bìdere sa retradesa culturale de sos sardos, e pro giustificare s’assugetamentu nostru pro manu de culturas prus “tziviles”. Medas dominatziones istràngias beniant ritènnidas, finas dae sos matessi istòricos sardos, comente unu male netzessàriu pro more de fàghere intrare sa Sardigna in su mundu modernu. Custa faddina, durada belle finas a sos tempos de oe, at causadu in sos sardos unu sentidu de inferioridade chi at portadu a su minisprètziu de sa cultura e de sa limba issoro. In prus, medas istòrias sunt istadas torradas a contare comente si esserent acontèssidas in tempos reghentes, annullende cussu chi si narat “ìnditze de distàntzia”  intre sos fatos contados e sos fatos capitados, cajonende un’efetu de “de-temporalizatzione” chi at postu sa Sardigna foras dae unu cuntestu istòricu berdaderu. De custu fortzis nde tenimus neghe nois puru ca nos praghet a allegare de Sardigna in tèrmines arcàicos (pensamus a sa limba nostra) o primitivos (pensamus a sas usàntzias), comente si una cultura tèngiat balore petzi si est antiga o betza meda. Nos devimus amentare chi sas culturas sunt semper su frutu de mescuritzos tra cosas antigas e cosas modernas e est pròpiu sa capassidade de acollire sas cosas noas (chi benint finas dae foras) chi detèrminat sa subravivèntzia issoro.

Pro concuire, sos contos antigos podent èssere interpretados segundu puntos de annotu diferentes, ma devent èssere semper contestualizados. A parre nostru tocat a los leare comente a sos ditzos, est a nàrrere comente insignamentos chi nos podent dare  inditos morales o èticos. Duncas, s’imparu chi podimus leare dae su contu de s’Acabadàrgiu est de tènnere semper respetu e cunsideru pro sos betzos, siat pro more de sa sabidoria issoro e siat pro ite ca finas nois amus a diventare betzos, o a su mancu nde tenimus ispera.

Ivan Maròngiu